W cieniu majestatycznego zamku krzyżackiego, na skraju doliny dolnej Wisły, leży Gniew – miasteczko o bogatej, ponad 800-letniej historii. Choć dziś tętni spokojnym rytmem codzienności, jego dzieje opowiadają historię pełną bitew, przemian i ludzkich dramatów. To tutaj krzyżują się wątki wielkiej polityki i lokalnych opowieści, tworząc fascynującą mozaikę polskiej historii.
Początki – zanim przyszedł Zakon
Pierwsze ślady osadnictwa na terenie dzisiejszego Gniewu sięgają czasów wczesnośredniowiecznych, kiedy to słowiańskie plemiona wykorzystywały strategiczne położenie nad Wisłą – rzeką, która od wieków stanowiła kręgosłup handlowy regionu. Jednak nazwa „Gniew” po raz pierwszy pojawiła się w dokumentach w XIII wieku, kiedy ziemie te znalazły się pod kontrolą książąt pomorskich.
W 1276 roku książę Sambor II, będąc w sojuszu z Zakonem Krzyżackim, przekazał zakonnikom osadę Gniew. To wydarzenie zapoczątkowało nowy rozdział w dziejach miasta – czas krzyżackiego panowania, które na trwałe odcisnęło się w krajobrazie i historii tej ziemi.
Zamek, który miał strzec i panować
Nie sposób mówić o Gniewie bez wspomnienia zamku – jednego z najlepiej zachowanych zamków krzyżackich w Polsce. Wzniesiony na przełomie XIII i XIV wieku jako siedziba komtura, miał pełnić rolę zarówno administracyjną, jak i militarną. Maszty, mury i wieże, które dziś przyciągają turystów z całego kraju, pamiętają czasy, gdy Gniew był ważnym punktem na mapie państwa zakonnego.
Po zwycięskiej wojnie trzynastoletniej i pokoju toruńskim (1466), zamek i miasto przeszły w ręce Królestwa Polskiego. Od tego momentu Gniew stał się siedzibą starostwa, a jego losy zaczęły splatać się z historią Rzeczypospolitej.
Miasto królewskie i jego rola w Rzeczypospolitej
W czasach nowożytnych Gniew cieszył się statusem miasta królewskiego. Był ośrodkiem handlu, rzemiosła i życia religijnego. Warto wspomnieć, że starostą gniewskim był sam Jan Sobieski – późniejszy król Jan III, zwycięzca spod Wiednia. Gniew był mu szczególnie bliski, a jego obecność w mieście wciąż pamiętają mury i kroniki.
Przez wieki miasto rozwijało się, choć nie omijały go pożary, zarazy i wojny. W XVIII wieku, w wyniku I rozbioru Polski, Gniew trafił pod panowanie pruskie. Okres zaborów oznaczał germanizację, ale też rozwój gospodarczy i infrastrukturę, która do dziś odciska swoje ślady w architekturze miasta.
Wiek XX – odzyskana tożsamość
Po I wojnie światowej Gniew wrócił do Polski – na mocy traktatu wersalskiego w 1920 roku. Entuzjazm powrotu do macierzy był ogromny, jednak XX wiek nie oszczędzał miasteczka. II wojna światowa przyniosła okupację niemiecką, represje i zniszczenia. W latach powojennych Gniew podnosił się z ruin, stopniowo odzyskując swój blask.
Dziś jest to miasto, które z dumą kultywuje swoją historię, inwestuje w turystykę i edukację historyczną, a zarazem patrzy w przyszłość. Festiwale rycerskie, rekonstrukcje bitew, a także działalność kulturalna wokół zamku przyciągają każdego roku tysiące gości.
Dziedzictwo żyje
Gniew nie jest skansenem – to żyjąca społeczność, która czerpie z przeszłości, by lepiej rozumieć teraźniejszość. Spacerując brukowanymi uliczkami, trudno nie poczuć ducha dawnych czasów – tu niemal każdy budynek ma swoją historię, a każdy mieszkaniec zna legendy i anegdoty, które nadają miastu wyjątkowy charakter.
Nie bez powodu mówi się, że Gniew to „miasteczko z duszą”. Wystarczy raz tu przyjechać, by zrozumieć, że historia nie musi być suchą datą w podręczniku. W Gniewie ona żyje, oddycha, i przemawia do nas z każdego zakamarka.
Źródła historyczne:
Materiały Muzeum Archeologicznego w Gdańsku
Archiwum Państwowe w Gdańsku
Księga miasta Gniewu (XIV–XVII w.)
„Gniew – dzieje miasta” red. A. Zbierski, wyd. PWN
Autor: Dominik Tucholski
